Daesnie guvvetje mij vuesehte naan bielieh maanaj stååkedimmesne, nov goh govlehtalleme, ektievoetem damhtedh, jïh gïelem evtiedidh.
Ij gåaredh baakoejgujmie tjïelkestidh mij stååkedimmie lea, mohte gåarede buerkiestidh tseagkeridie mah leah stååkedimmesne vihkeles. Stååkedimmie lea frïjje darjomasse jïh dïhte darjomasse lea vihkielommesem. Dïhte guhte stååkede daajra dam mij stååkedimmesne deahpademinie (Sandseter & Kvalnes 2021). Stååkedimmie daamhtaj guelmede naan vihties deahpadimmieh maana dååjrehtalleme vuj maanan mojhtesistie. Maahta mij joem dååjrehtalleme vuj Tv:sne vuajneme, gærjesne vuj jeatja medijesne. Jeatja sjïeremïerhkem stååkedimmesne lea frïjjevoetem. Stååkedimmie ij daarpesjh sjïere dååjrehtallemistie, jïh ij leah naan aejkiemierie mij nænnoste man guhkiem stååkedimmie vaasa. Stååkedimmie loetehte maanaj stååkedaajhteme juktie bïesieh jïjtjsh mïeleheamturisnie mïnnedh (Balto & jeatjah 2019). Gïeleevtiedimmien gaavhtan daate lea buerie, juktie ij daarpesjh soptsestidh barre dan bïjre mij vuajnah daebpene daelie, mohte maanah maehtieh soptsestidh dan bïjre mij stååkedimsveartenisnie vuejnieh jïh dååjrehtellieh.
Stååkedimmie lea maanan lïerehtallemearena
Maanabaelien stååkedimmie lea joekoen vihkeles, jïh maahta jiehtedh ahte stååkedimmie lea maanan jielede. Stååkedimmie galka buerie damtesh jïh buerie dååjrehtallemh maanese vedtedh, jïh ij galkh stillemen mietie ööhpehtimmiemaalline årrodh. Enne læjhkan, stååkedimmie lea maanan vihkielommes ööhpehtimmiearena, nov aaj gïeleevtiedimmien muhteste (Høigård 2019 s.63).
Saemieh leah dovletji raejeste utneme stååkedimmie vihkeles, jïh iktegisth utneme jïjnjem smaavemaanajgujmie skovhtjedalledh jïh dovhkerdalledh (Balto 2023). Libie maanide dovhkerassh dorjeme, jïh baajeme stååkedidh mearan geervealmetjh barkeminie. Saemieh lea utneme stååkedimmie aevhkine, juktie maanah nimhtie reejrehtellieh geervealmetji barkose jïh jieledevuekide. Stååkedimmien tjïrrh aaj lïerin tjoelmh tjuevtedh mah daarpesjin jieledisnie daejredh (Balto 2023.).
Maanah stååkedimmesne barkeminie jïjtjedh gïeleevtiedimmine
Mejtie gåessie aajhtseme maana tjahkan oktegimsie låasa? Maahta utnedh jïjnjem soptsestidh. Dagke lea oktegh bïjligujmie nosserdeminie vuj naan jeatja dovhkerassine.
“Bïjle. Plaave bïjle. Bïjle vuaja nuuun-nuuun. Tjidtjen bïjle. Bovresne, nuun-nuuun”
Stååkedeminie maana hov tjoeje vaadta jïjtse dovhkerasside, stååkegaevnide. Daate jis oktegimsie låasedimmie maahta maanine årrodh mearan smaave jïh eevre dan raajan skuvlesne aalka (Høigård 2019:63–65.). Gosse maana åådtje oktegimsie årrodh, jïjtse mïelen mietie, stååkedimmesne låasedh, dellie åådtje baakoejgujmie haarjanidh jïh lïerelidh. Dellie maahta aelhkebe baakojde åtnose vaeltedh aarkebiejjien gïelesne aaj.
Iebnigujmie stååkedidh
Konstruksjovnestååkedimmien tjïrrh maana åådtje gellie maadthbaakoeh lïeredh, juktie åådtje ovmese materiaaligujmie barkedh jïh mij joem haemiedidh. Konstruksjovnestååkedimmie lea joekoen vihkeles maanan gïele-evtiedæmman ihke åådtje darjomen tjïrrh ovmese haamojde, gaevnide, iebnide jïh materiaalide baakoeh bïejedh. Maana åådtje lïeredh klaerieh, haemieh, stoeredahkh, leavloe, mejtie mööhkes vuj garres, låhkoeh, meatadimmie jïh aaj guktie ovmese iebni gaskem joekhtidh jïh sïerredidh. Daate lea stååkedimmiemaallh gusnie geervealmetjh byöroeh mealtan, jis galka orre baakoeh jïh dïejvesh lïeredh buektiehtidh (Høigård 2019: 66.).
Maahta iebnh vuj gaevnieh maanide faaledh mah eadtjoestieh saemien stååkedimmieh jïh stååkedimmesne saemiestidh. Vuesiehtimmien gaavhtan dellie maahta maanese gïerhkemem vedtedh, vuj soehpenje, tjåervieh, vïnhtse vuj naan duedtien gaevnieh.
Rållastååkedimmie jïh gïeleevtiedimmie
Rållastååkedimmie lea vihkielommes stååkedimmiemaallem gïeleevtiedimmien muhteste (Høigård 2019:66), juktie dejnie stååkedimmiemaalline dellie maana tjoevere mubpiejgujmie govlehtalledh, dovne gïelen muhteste jïh sosijaale bielien. Rållastååkedimmesne maanah jïjtjh haemiedieh jïh dåemiedideh rållafiguri mietie. Maanah skaepiedieh dan veartenem gusnie mij joem galka darjodh jïh dagkarinie stååkedidh (Høigård 2019). Daate jïjnjem teaaterem mujtehte - vuj filmedorjemem. Rållastååkedimmien ektievoetesne dellie geervealmetjh eah byöroeh stuvredh vuj mealtan, bene baajedh maanah jïjtjh stååkedidh, olles mïelespielem sturredh. Rållastååkedimmesne gellie gïelekodah mah maana tjoevre lïeredh guarkedh juktie mealtan årrodh. Maana tjoevere aerviedidh gåessie mubpie maana lea rållesne jïh gåessie ij leah rållesne. Sïejhme vuekien mietie maana pråvhka tjoejem vuj soptseshvuekiem målsodh gosse rållan sïjse tjaanga. Maana aaj tjoevere guarkedh guktie edtja mubpiem eadtjoestidh satnine ektine stååkedidh. Dellie tjoevere stååkedimmiem sjïehtesjidh jïh voelpine latjkanidh guktie galka årrodh (Høigård 2019.). Daesnie vuesiehtimmie:
“Okei. Manne leam daelie snöölhkeietnie. Datne leah snöölhkemaana jïh datne leah dle joekoen bårrestohteminie. Jis datne sjokoladem vaajtelh. Tjoeverh soptsestidh datne sjokoladem sïjth."
“A-a, manne laejpieh sïjhtem. Ietnie, manne sïjhtem laeeejpieh!"
Daennie vuesiehtimmesne vuajnah ahte leah göökte maanah gieh sïjhtiejægan stååkedidh, jïh vuajnah guktie gåabpatjahkh åadtjoeh stååkedimmiem haemiedidh gosse rållastååkedimmien kodah guarkeme.
Maana maahta oktegh rållastååkedimmiem darjodh. Dïhte sjædta gosse maana lea oktegimsie dovhkerassine stååkedeminie jïh dovhkerasse tjoejem åådtje (Høigård 2019). Sïejhme maahta nimhtie sjïdtedh gosse maana oktegimsie legojgujmie stååkedeminie vuj dåahkajgujmie.
Minngemes
Maanah jïjnjem gïelen muhteste lïerieh gosse åadtjoeh aktesne stååkedidh. Lïerieh dovne gïelem jïh govlehtallemem mubpiej maanaj gujmie. Rållastååkedimmie lea buerie vuekien gïelem lïeredh jïh govlehtalleme-kåanstem nænnoestidh. Jis rållaståkkedimmie ij sjïdyh saemiengïelesne, dellie gåarede voejhkelidh stååkedimmiem saemiedehtedh. Nov guktie åvetlen joe tjaaleme dellie maanah daamhtaj jïjtsh dååjrehtallemi jïh mojhtesi mietie stååkedieh. Jis vaalta maanah mealtan dagkarinie barkosne gusnie iemie saemiestidh, dellie dagke destie eadtjalduvvieh jïh dan barkoen mietie aaj saemiengïelesne stååkedieh. Jeatja nuepie lea rekvisittah maanide faaledh mah leah iemie saemien barkosne nuhtedh, vuesiehtimmien gaavhtan klaahka, stååkeguelieh vuj mij joem mejnie lidie maanagïertesne barkeme.
Konstruksjovne- jïh njoelkedassh-stååkedimmie krïevieh geervealmetjh mealtan lijrehtellieh, juktie dennie stååkedimmesne geervealmetje tjoevere maanide tjïelkestidh jïh buerkiestidh. Dagkeri stååkedimmiemaalli mietie hov lea aelhkebe saemien eevtjedh juktie dellie lea vuarteme jïh iemie ahte geervealmetje mealtan jïh stuvrie.
Teekste tjaaleme: Risten Marja Ánne Gaup
Gaaltijh:
Bae, Berit 2018: Politikk, lek og læring. Barnehageliv fra mange kanter. Fagbokforlaget.
Balto, Asta & earát 2019: Unna olbmožiid dihtii. Sámediggi.
Balto, Asta M. 2023: Sámi bajásgeassin. ČálliidLágádus.
Høigår, Anne 2019: Barns språkutvikling. Muntlig og skriftlig. 4. Utgave. Universitetsforlaget.
Sandseter, Ellen Beate Hansen & Kvalnes, Øyvind 2021: Risikofylt lek, En etisk utfordring. Universitetsforlaget.