Gievrras giellaoahpahusmodeallaid fágalaš vuođđu
Sámediggi nammadii bargojoavkku (fágajoavkku) mas ledje sámegiela sosiolingvistihkkar Annika Pasanen, vuosttášlektor Berit Anne Bals Baal, bajitinšenevra ja gielladutki Inga Lill Mikkelsen ja sámi mánáidgárdeoahpaheaddji ja vuosttáškonsuleantta Ánne Márge Päiviö. Sii ožžo bargun defineret mat gievrras giellamodeallat leat sámi konteavsttas. Fágajoavku buvttadii Gievrras giellamodeallat- raportta, mii lea oassin SáMOS-prošeavttas. SáMOS lea oanádus Sámi mánát ođđa searvelanjain. Raporta geigejuvvui Sámediggái miesemánus, 2022:s.
Gievrras ja geahnohis giellaoahpahusmodeallat leat organisašuvdnamodeallat
Unnitlogugiela oahpahusas leat gievrras ja geahnohis giellaoahpahusmodeallat organisašuvdnamodeallat, mat váldet vuođu professor emeritus Colin Bakera dieđalaš jurddašeamis ja vásáhusain. Son lea bargan Davvi-Walesas, Bangor universitehtas.
Álgoálggus ledje gievrras ja geahnohis giellaoahpahusmodeallain njealje eavttu maid Baker lei ovdánahttán (1993, 2017). Sámi allaskuvlla professor emeritus Jon Todal (2021) ovdánahtti dasa vel golbma liige eavttu, nu ahte modeallat galge buoret heivet sámi servvodahkii (Sámediggi, Gievrras giellamodeallat s.3-5).
Eavttut Bakera dieđalaš čállosiid vuođul leat:
- Oahppi gielladuogáš/kategoriija
- Leago oahppis sámegiella vai dárogiella vuosttašgiellan?
- Giella luohkkálanjas
- Leago sámegiella vai dárogiella gulahallan- ja oahpahusgiellan
- Servvodatmihttu
- Manin galget oahppit oahpahuvvot minoritehtagillii? Mii lea servodaga ulbmil dainna?
- Gielalaš boađus
- Mii lea giellaoahpahusa duohta boađus? Šaddet go oahppit duođaid guovttegielagin vai leago oahpahusa boađus dušše ráddjejuvvon guovttegielatvuohta?
Eavttut maid Todal lasihii:
- Bistu
- Todal oaivvilda ahte lea hui dehálaš sihkkarastet giellafálaldagaide jotkkolašvuođa mii álgá mánáidgárddis ja čuovvu gitta geargá joatkkaskuvllain.
- Čielga giellapolitihkalaš ulbmil
- Čielga ulbmilin galgá leat nannet sámegiela ja lasihit sámegielagiid logu. Gielalaš mihttu ges berre leat sámegiella.
- Čielga ovddasvástádus
- Čielggasmahttit geas lea ovddasvástádus sámi giellafálaldagain mánáidgárddiin ja skuvllain. Todal rávve ahte suohkanat berrejit čielggasmahttit gosa dát ovddasvástádus gullá suohkana siskkobealde. Dasa lassin berre muhtimis olggobeale suohkana leat ovddasvástádus bearráigeahččat ahte sámi mihtut ollašuvvet. Berre vel gávdnot instánsa gosa váhnemat sáhttet váidit jus giellafálaldat skuvllain eai doaimma.
Eaktu maid fágajoavku lasihii:
- Giellapráksisat
- Leago diđolašvuohta giellapráksisiin, ja leago diđolašvuohta das movt árvvoštallá ohppiid sámegielat giellaovdáneami?
Eavttut leat čoahkkáigesson tabeallas dás vuollelis. Das gávnnat gáldočujuhusaid. Eavttut čielggadit čuovvugo oahpahus gievrras vai geahnohis giellaoahpahusmodealla.
Gáldut:
- Baker, Colin (1993, 2017): Foundation of Bilingual Education and Bilingualism, Clevedon: Multilingual Matters.
- Todal, Jon (2021) : Notat om sterke og svake tospråklege opplæringsmodellar til bruk i SáMOS-prosjektet. Upublisert artikkel. Todal (2002): "...jos fal gáhttet gollegielat" Vitalisering av samiske språk i Noreg på 1990-talet, Avhandling til dr.art.-graden, Det humanistiske fakultet, Universitetet i Tromsø
Todal (2007): Samisk språk i Svahken sijte, Diedut nr. 1, 2007, Sámi Instituhtta, Nordisk Samisk Institutt. - Pasanen, Annika, Baal, Berit Anne Bals, Mikkelsen, Inga Lill, Päiviö, Ánne-Marge (2022): Sterke språkmodeller, Sametinget.
