Gååjhkedimmiemodelle
Gååjhkedimmiemodellen nomme soptseste ahte dah maanah gieh edtjieh gïelem dan modellen mietie lïeredh bene onnohtje gïeledååjrehtimmieh åadtjoeh, barre gååjhkehtsh. Daejnie vuekine geerve lïeredh. Saemiengïele lea barre onne åeasiem maanagïerten aarkebiejjien, nov guktie gååjhkehtsh. Saemiengïelem nuhtjede barre naan darjomisnie, ikth vuj göökth våhkosne. Daate lea aktem viesjies gïelemodellem, mij lea faaleldahkem maanide gieh utnieh rijhkengïelem jïh/vuj saemiengïelem ietniengïeline. Jalhts enne seabradahken ulmie lea nænnoes saemiengïelh-maahtoem eevtjedh, dellie ij gåaredh maanide gïejedåårehtimmiem vedtedh guktie dam jaaksedh. Daahkoe vuelelen akte tabelle vuajnah mij gïelemodelli tsiehkiej mietie dorjeldamme, jïh vuesehte maam dïhte gååjhkedimmiemodelle buakta dej tsiehkiej mietie.
Gååjhkedimmiemodellen mietie ij leah ryöhkoevoete gïelefaaleldahkesne. Jïh daamhtaj lea nimhtie ahte gïeleåtnoe jïh gïelefaaleldahke ij vierhtiedåvva. Faagedåehkie naemhtie tjaala:
“Tjoepere lea, ahte seamma man hijvenlaakan saemien ööhpehtimmiem soejkesjamme, dellie ij buektehth hijven illedahkem åadtjodh dejnie gååjhkedimmiemodelline. Saemien maanah daarpesjieh elliesåbpoe saemien faalenassem goh dïhte gååjhkedimmiemodelle maahta vedtedh.” (Saemiedigkie 2022:8)
Gååjhkedimmiemodellesne ij leah nuepie maanaj gïelemaahtoem lutnjedh ihke seabradahken ulmide jaksedh.
Gïeleattrisjovne
Dah maanah gïeh saemiengïelem ietniengïeline utnieh maehtieh gïeleattrisjovnem dååjrehtidh, jis gååjhkedimmiemodellen mietie ööhpehte. Gïeleattrisjovne sjædta gosse maanan gïele ij vielie evtede nimhtie guktie ietniengïele galka. Saemien maanah gieh utnieh saemiengïelem ietniengïeline hov lea dah maanah gieh edtjieh saemiengïelide båetije boelvide ööhpehtidh. Jis daah maanah gïelemesh dessieh, dellie saemiengïelh eevre dåssjanieh. Eejhtegi mïelen mietie gïeleattrisjovne lea ålvas aamhtese.
Gaaltijh:
Pasanen, Annika, Baal, Berit Anne Bals, Mikkelsen, Inga Lill, Päiviö, Ánne-Marge (2022): Sterke språkmodeller, Sametinget.
Sámi logut muitalit 15/Samiske tall forteller 15, 2023, Sámi allaskuvla/Samiske høgskole. https://sametinget.no/grunnopplaring/nyttige-ressurser/samiske-tall-forteller/
Todal (2002): "...jos fal gáhttet gollegielat" Vitalisering av samiske språk i Noreg på 1990-talet, Avhandling til dr.art.-graden, Det humanistiske fakultet, Universitetet i Tromsø