Guektien- jïh gelliengïelesvoete jïh gïeleåvtanimmie
Gellie saemienmaanah guektien- jallh gelliengïeles, jïh dah jis åvtanieh jïh gïelem lierieh
gellieligke. Sïejhme ahte guektiengïeles maanaj gïele, dovne dej goerkese jïh aareh
gïeleproduksjovne, ij seammaligke åvtenh jallh seamma aejkien gænnah (De Houwer 2021:
21), buerebh måedtieleejne jallh gellieleejns åvtelmaahtoej mietie. Muvhti saemienmaanaj
saemien nennebe gïele, jïh gellie maanaj jis daaroen nennebe. Gellie saemien fuelhkine dovne
saemien jïh daaroen hïejmegïeline, jïh muvhth saemienmaanah gööktine saemiengïeline
byjjenieh – dïsse lissine nöörjen-, sveerjen- jïh/jallh soemengïeline. Gallesh mah
saemiengïelem eah maehtieh gan, jïh mubpieh jis mah gïelem lïereminie.
Sosijaale ektievoeth jïh seabradahke gusnie maana jielieminie – gïeleåvtanimmiem
stuvrehtieh, vuesiehtæmman mejtie saemiengïele seabradahken åejviegïele jallh
unnebelåhkoengïele. Ihkie saemien luvnije dovne hïejmegïeline jïh seabradahken (byjresken)
jienebelåhkoengïeline, dellie tsiehkie læjhkan dejtie jeatjahleejne goh daaroengïeles maanide,
juktie saemiengïeli jeatjah eaktoeh, vaenie vierhtieh jïh raammah gïelen åvteste.
Vuesiehtæmman leah learoevierhtijste vaenie, maanajgïertefaaleldahkh, lohkehtæjjah jïh
maanajgïertebarkijh aaj faeties.
Maanajgïertebarkijidie jïh jeatjabidie mah gïeline berkieh, dejtie vihkele maanaj
gïeleåvtanimmiem vïhtesjidh jïh faagegïelem nuhtjedh mij viehkine maahta
gïeleåvtanimmiem goerehtidh jïh buerkiestidh. (Høigård 2019: 80–81). Aareh
gïeleåvtanimmesne maanah gïelem lierieh naa seammaligke – ihkie maana aktine vuj
måedtine gïeline åahpeneminie. Gosse guektien- jïh gelliengïeles maanah gïelem lïereminie,
dellie seamma åesieh dejstie gïele- jïh kognitijve systeemijste mah åvteneminie goh
aktengïeles maanaj. (Egeberg 2016: 57.) Guektien- jïh gelliengïeles maanah hov varke
vuaptan sjidtieh gïelen haemide. Gosse maana gelliengïeles, dellie aarehke gïelide haarjene jïh
aarehke gïelejoekehtassh vuepteste. Naemhtie gïelen haemiem aejhtsieh. Gïelen haemiem
maahta måedtieleejne vueptiestidh, gïeletjoejijste, sojjehtimmijste, baakoehaemijste jallh
raajesijstie. Mubpiejgujmie govlesadteminie gaavnedeminie, maana daejtie gïelesysteemide
leara. Maanan daerpiesvoete guarkedh jïh maehtedh soptsestidh jïh daate maanam
madtjeldahta gïelem lïeredh.
Maanajgïertebarkijidie jïh SAÖÖ:n barkijidie maahta nuhtege maahtoem nuhtjedh
maanajgïelen bïjre jïh guektiengïelesvuajnoeraedteste vuartasjidh guktie maahta dejtie
sjïehtehtidh jïh numhtie maanaj gïeleåvtanimmiem goeredh. Gïelejoekehtassh tjuara
krööhkestidh. Vuesiehtæmman daaroengïelen jeenjh aktenlïhtses baakoeh, saemien jeenjemes
guektienlïhtsesbaakoeh jïh guhkebh baakoeh jeatjah deadtoevinie jallh lïhtsigujmie. Hijven
lea maanajgïertebarkijidie jïh jeatjah barkijidie mah maanajgujmie berkieh maehtedh gïelide
joekehtidh jïh gïelejoekehtasside damtijidh jis buektiehtidh daejredh mij lea sïejhme
gïeleåvtanimmie guektiengïeles maanide jïh mah jis dah gïeletsagkesh jallh gïelehaestemh.
Maanaj saemiengïele maanajgïertesne jïh skuvleastoeöörnegisnie
(SAÖÖ), Saemien lohkemejarngeste, 2021