Guovte- ja moattegielakvuohta ja giellaåvddånibme
Moadda sáme máná li guovte- jali moattegielaga, ja åvddåni ja oahppi gielajt moatte láhkáj.
Dábálasj la guovtegielak mánáj giela, sihke dádjadibme ja árra giellaproduksjåvnnå, e
åvddåna jur sæmmi láhkáj ja sæmmi buohta (De Houwer 2021: 21). Da åvddåni iesjguhtik
ævtoj ja máhtukvuodaj milta. Muhtem sáme mánáj nannusap giella l sámegiella, madin ietjá
sáme mánáj nannusap giella l dárogiella. Moadda sáme familjajn la sihke sámegiella ja
dárogiella sijddagiellan. Muhtem sáme máná bajássjaddi aj guovtijn sámegielajn duodden
dárogiellaj, svierigadárogiellaj ja/jali suomagiellaj. Moaddása e máhte sámegielav, ja iehtjáda
vas li uddni oahppamin gielav.
Giellaåvddånibme vájkkuduvvá sosiálalasj vájkkudusájs ja sebrudagás, dassta jus
sámegiella l majoritiehttagiella jali minoritiehttagiella lahkabirrusin ja bájkálasj sebrudagán.
Vájku sámegiella l sijddagiellan ja majoritiehttagiella sebrudagán, de la huoman ietjá dille gå
dárogielak mánáj danen gå sámegielajn li ietjá ævto, ressursa ja rámma giela gáktuj.
Buojkulvissan li oahpponævojs vádne, ja sáme mánájgárddefálaldagájs, åhpadiddjijs ja
mánájgárddeåhpadiddjijs vádne.
Mánájgárddebarggijda ja iehtjádijda gudi gielajn barggi, la ájnas tjuovvot mánáj
giellaåvddånimev ja adnet fáhkagielav majna máhttá gåvvidit ja guoradallat åvddånimev
(Høigård 2019: 80–81). Árra giellaåvddånimen la mánáj gielaåmastibme suláj sæmmilágásj
berustahtek jus mánná åmas avtav jali moadda giela. Gå guovte- ja moattegielak máná åmasti
gielav, de li sæmmi oase giela ja kognitijva systiemas ma åvddåni gå avtagielak mánán.
(Egeberg 2016: 57.) Guovte- ja moattegielak máná sjaddi álu árrat diedulattja gielaj hámij
gáktuj. Gå mánán li moadda giela de árrat oadtju vásádusájt gielaj birra, ja ælvvá árrat duola
dagu sieradusájt gielaj gaskan. Dan baktu ájttsi giela hámev. Giela hámev máhttá mánná
ielvvet moatte láhkáj, ælvvá buojkulvissan juogu giellajienajt, såjådimijt, báhkohámijt jali
gárgadisájt. Guládallama ja sosiála aktijvuodaj tjadá åmas mánná dájt gielalasj systiemajt.
Dárbbo dádjadit ja iesj moalgedit juojddá arvusmahttá åmastimev.
Mánájgárddebarggijda ja barggijda SAÁ:an la vuogas ja ávkken adnet máhtudagáv
mánáj giela birra guovtekgielasperspektijvan vaj hiebadit ja tjuovvot mánáj giellaåvddånimev.
Gielalasj sieradusájt viertti vieledit. Dárogielan li buojkulvissan moadda avtastávvalbágo.
Sámegielan li ienep guoktastávvalbágo ja guhkep bágo ietjá dættojn ja stávvalij.
Mánájgárddebarggijda ja iehtjádijda gudi mánáj barggi la dajna ávkken máhttet buohtastahttet
gielajt ja dåbddåt gielalasj sieradusájt vaj dåbddåt mij la guovtegielagijda dábálasj
giellaåvddånibme ja mij la giellagássjelisvuohta jali ietjá gielalasj hásstalus.
Mánáj sámegiella mánájgárdijn ja skåvllåasstoájgen (SAÁ), Sáme låhkåmguovdásj 2021