Movt organiseret giellabarggu go lea stuora erohus giellamáhtus

Image

Sámi mánáidgárddiin ja sámi mánáidgárdeossodagain gos sihke ásahusa ja lagasbirrasa giella lea sámegiella, gáibiduvvo eará lahkoneapmi giellaoahpahussii go guovlluin gos dárogiella lea váldogiellan. Sámegielat guovlluin ja birrasiin lea buoremus atnit nannenmodealla. Nannenmodealla mihttu lea nannet ja viidáset ovdánahttit giela go mánáin lea sámegiella ruovttugiellan ja vuosttašgiellan. Nannenmodealla galgá sihkkarastit ahte mánáin ovdána giella nu ahte sii álget čállit sámegillii ja aktiivvalaččat ja spontánalaččat sámástit. 

Jus dainna galgá lihkostuvat, de fertejit eaiggádat ja jođiheaddjit fállat sámegielat mánáidgárdebirrasa mii lea hábmejuvvon gievrras giellamodeallaid rávvagiid mielde. Dat mielddisbuktá ahte mánáidgárddis galgá leat:   

• čielga sámegielat biras gos sámegiella adno sihke gulahallan-, bargo- ja stoahkangiellan.
• dihtomielalaš giellageavaheapmi bargiid ja pedagogaid gaskkas, mii mielddisbuktá ahte galgá válljet sámástit ja stivret mánáid giellageavaheami.  
• dássedit árvvoštallát mánáid giela ja giellaválljema.

Go dárogielat mánát bohtet sámegielat mánáidgárdái

Go dárogielat mánát álget sámi mánáidgárdái, de ferte juohkit mánáid joavkkuide. Ávžžuhuvvo geavahit oamastanmodealla mánáide geain lea dárogiella ruovttugiellan. Mihttu lea ahte dárogielat mánát ohpet sámástit, ja dat gáibida:

• ahte mánát besset beaivválaččat gullat sámegiela ja sámástit.  
• dihtomielalaš giellageavaheami, mii doarju máná giellaovdáneami.  
• sirret dahje juohkit mánnájoavkku nu ahte sihke sámegielat ja dárogielat mánát ožžot dakkár giellafálaldaga mii heive sin gielalaš dássái.
• ávkkástallat lagasbirrasis vai ásahehpet eanet giellaarenaid sidjiide geain lea dárogiella ruovttugiellan.    

Lea hui dehálaš ahte dárogielat mánát besset doarvái gullat ja oahppat sámegiela, go dáinna lágiin sáhttá hehtet giellaatrišuvnna sámegielat mánáin. Dát gáibida ahte gielda čielgasit váldá ovddasvástádusa hábmet ja čuovvut ollislaš giellaplánaid ja ráhkadit oktilis giellafálaldaga mánáidgárddis gitta joatkkaskuvlii. 

Oanehis reflekšuvdnabargu:   

1. Leat go dis vuogádagat dasa movt jeavddalaččat árvvoštallabehtet mánáid giellamáhtu ja giellaválljema, ja leatgo dis vuogit movt heivehehpet fálaldagaid daid ektui?
2. Movt vuhtiiváldibehtet sihke sámegielat ja dárogielat mánáid dárbbuid - nu ahte mánnájoavkkut ain ovdánit gielalaččat ja eai vásit giellaattrišuvnna?

Sámi mánáidgárddit gos dárogiella lea váldogiellan

Mánáidgárddit gos dárogiella lea váldogiellan sihke mánáidgárddis ja lagasbirrasis, gáibiduvvo diđolaš ja systemáhtalaš lahkoneapmi gillii vai sihkkarastá ahte mánát besset doarvái gullat ja hupmat sámegiela, ja nu ovdánahttet sámegielaset. Oamastanmodealla lea gievrras giellamodealla mii heive mánáide geain lea dárogiella ruovttugiellan.  

Oamastanmodealla organiseren  

Oamastanmodealla bargovuohkin sisttisdoallá ahte sámegiella galgá adnot sihke bargo-, stoahkan- ja gulahallangiellan, vaikke mánáin ii leat sámegiella ruovttugiellan (eatnigiellan). Mihttu lea ahte mánát galget oahppat sámegiela go besset dan beaivválaččat atnit oadjebas ja ovttagielat birrasiin. Dát gáibida:  

• ahte bargit dihtomielalaččat sámástit.  
• sámegielat domeanaid gos mánát sámástit. Sáhttet čadnon ovdamearka dihte dihto báikkiide, áiggiide, bargiide ja doaimmaide.  
• jođiheami mii sihkkarastte ahte buot bargit searvet bargui, eaige dušše sámegielat bargit ja pedagogat.  
• čuovvut sámi pedagogalaš prinsihpaid, vai mánát besset oahppat arenain gos sohkabuolvvat deaivvadit. Dát lea vai mánná beassá oahppat sámi lagasbirrasis ja sámi lagasbirrasa birra. Buoremus boađus šaddá go sámi váhnemat servet plánabargui.

Go sámegielat mánát bohtet dárogielat mánáidgárdái

Mánát geain lea sámegiella ruovttugiellan berrejit oažžut mánáidgárdefálu mii čuovvu nannenmodealla bargometodaid. Nannenmodealla ulbmil lea nannet ja ovdánahttet eatni- dahje vuosttašgielagiid giela. Garvindihte giellaattrišuvnna, de lea hui dehálaš ahte dát mánát ožžot mánáidgárdefálaldaga mii lea vuođđuduvvon sin gielladilis. Vai buot mánát galget oažžut giellafálaldaga mii lea heivehuvvon sin dárbbuide ja dásiide, de lea dehálaš juohkit mánnájoavkku nu ahte sihke oamastan- ja nannenmodeallat geavahuvvojit.

Sámegielat mánát bohtet suohkanii   

Go leat olu sámegielat mánát mánáidgárddis, de berrejit sii oažžut oahppofálaldaga mii čuovvu oamastanmodealla. Jus ii leat vejoláš ásahit sámegielat mánáidgárddiid, de galggašii ásahit sámegielat ossodaga dárogielat mánáidgárdái.  

Vásáhusat   

Vásáhusat ovddeš giellaealáskahttinbargguin leat dehálaččat go gielladomeanat galget definerejuvvot mánáidgárddiin gos dárogiella lea váldogiellan. Vásáhusain leat evttohusat movt dii sáhttibehtet bargat giellaealáskahttiimiin. 
Filbma “Giellalávgunmánáidgárddit” lea ráhkaduvvon mánáidgárddiid váste, ja čájeha movt giellalávgun sáhttá organiserejuvvot. Fuomáš: Todal geavaha eará doahpagiid go Gievrras giellamodeallat raporta. Ressursaid siiddus gávnnat eanet dieđuid doahpagiid birra.  

Gáldu:

Pasanen, Annika, Päiviö, Ánne-Marge, Baal Berit Anne Bals ja Mikkelsen, Inga Lill Sigga 2022: Gievrras giellamodeallat. Sámediggi.